Przegląd Wielkopolski nr 74 (4/2006)
Stanisław Słopień, Od redaktora
Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne od roku 2002. inicjuje Dni Wielkopolski. Jest
to projekt interdyscyplinarny, łączący elementy festiwalu z warsztatami, przeglądami,
wystawami, konkursami, konferencjami. Nadrzędną ideą jest kształtowanie nowego sposobu
myślenia o Wielkopolsce oraz promowanie jej obrazu (wśród samych Wielkopolan i na
zewnątrz) jako regionu kultury. Projekt zakłada poszerzanie zakresu dialogu i współdziałania
pomiędzy organizatorami wielu własnych przedsięwzięć w I dekadzie grudnia każdego
roku oraz integrowanie społeczności regionu wokół wybranych przedsięwzięć wspólnych.
Celem równorzędnym jest popularyzowanie sylwetek Wielkopolan szczególnie zasłużonych
dla regionu i kraju.
Geneza Dni Wielkopolski łączy się z obchodami (od r. 1998) kolejnych rocznic Polskiego
Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu 3-5 grudnia 1918. Było to zgromadzenie około 1100
delegatów (wybrano ich 1400) z Wielkopolski, Śląska, Prus Królewskich, skupisk ludności
polskiej w Niemczech oraz z Warmii i Mazur, w tym sporej grupy delegatów z tych
obszarów zachodnich ziem piastowskich, które po 1918 roku pozostały nadal w granicach
Niemiec lub Wolnego Miasta Gdańska. Podobnie jak Powstanie Wielkopolskie 1918-1919
roku jest fenomenem niezwykłym. Zasługuje na „odkrycie” i wprowadzenie do szerszej
świadomości nie tylko Wielkopolan. Może nadchodząca 90. rocznica Powstania Wielkopolskiego
będzie temu sprzyjać?
Zdumiewa kultura polityczna wielkopolskich elit początku XX wieku, podziw budzi
zakres i dojrzałość myśli politycznej Sejmu Dzielnicowego. Jak pisał na naszych
łamach (1991 nr 3-4) Zbigniew Dworecki, znalazły w niej swe odzwierciedlenie wszystkie
najważniejsze ówczesne kwestie: odbudowy niepodległego państwa polskiego, kształtu
terytorialnego tego państwa, rewindykacji polskich ziem zachodnich i północnych
oraz kresów wschodnich, dostępu Polski do morza, stosunku do rządu polskiego w Warszawie
i Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, wydarzeń rewolucyjnych w Rosji i Niemczech,
kształtowania się stosunków polsko-niemieckich (w tym także na przestrzeni dziejów),
stosunku do państw koalicji, roli państw słowiańskich w dziejach Europy i problemu
współdziałania z tymi państwami, organizacji politycznej Polaków w Niemczech, kształtu
ustroju Odrodzonego państwa polskiego, roli różnych warstw i klas społecznych oraz
grup zawodowych w życiu narodu, stosunku do kwestii robotniczej i chłopskiej, równouprawnienia
kobiet, bezpieczeństwa państwa, problemu mniejszości narodowych (zwłaszcza mniejszości
niemieckiej), repolonizacji polskich ziem zachodnich i północnych, wychowania młodzieży,
roli Kościoła w życiu narodu i państwa.
Jak czytać przesłanie Sejmu Dzielnicowego w naszych czasach?
Metropolita Poznański ks. abp. Stanisław Gądecki w kazaniu podczas mszy św. w farze
Poznańskiej 3 grudnia 2006 w intencji Wielkopolan wskazał na nieprzemijającą aktualność
pytania o to, czym jest patriotyzm i rozważał dzisiejszy kształt patriotyzmu polskiego.
Uczestnicy sesji Towarzystwa regionalne szkołą Wielkopolan. 150 lat Poznańskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk 7 grudnia w PTPN odwoływali się do Polskiego
Sejmu Dzielnicowego jako najwyższego przejawu samoorganizacji obywatelskiej. Możliwego
dzięki doświadczeniom i sprawności między innymi niezliczonych stowarzyszeń, w tym
towarzystw regionalnych. Szkołą Wielkopolan nazwał je prezes PTPN prof. Jacek
Wiesiołowski. Tradycja i obecna działalność tych organizacji, od Kasyna Gostyńskiego
(1835 – 1846) - macierzy przedsięwzięć organicznikowskich w Poznańskiem (za
Witoldem Jakóbczykiem) i Towarzystwa Zbieraczów Starożytności Krajowych w Szamotułach
(1840) po obchodzące swoje 150-lecie PTPN były przedmiotem uwagi tego najważniejszego
forum w ramach Dni Wielkopolski 2006.
Podczas wspomnianej sesji wymieniono wiele przykładów zasłużonych Wielkopolan, którzy
byli posłami na Polski Sejm Dzielnicowy i zarazem członkami PTPN, wtedy bardziej
instytucji obywatelskiej niż korporacji uczonych. Należał do nich między innymi
Bogdan Mieczysław Szembek. Znana jest jego rola w Republice Ostrowskiej (1918),
zachowały się jego wspomnienia z czasów powstania wielkopolskiego. Zdjęcie w kontuszu
tego pana na włościach w Wysocku Wielkim i Sadowiu zamieszczamy na okładce
jako ilustrację biogramu opracowanego przez Pawła Grzesiaka.
Kontynuujemy zbieranie materiałów do słownika biograficznego Polskiego Sejmu Dzielnicowego.
Nadal zapraszamy do współpracy historyków, miłośników regionu i wszystkich, którzy
zachowują w pamięci lub tradycji rodzinnej wiedzę o uczestnictwie kogoś z ich bliskich
w tamtym wydarzeniu. Dysponujemy listą delegatów według Dziennika Polskiego Sejmu
Dzielnicowego w Poznaniu, w grudniu 1918 wydanego w roku 1918 w Poznaniu
nakładem i czcionkami Drukarni i Księgarni św. Wojciecha. Kilkanaście egzemplarzy
reprintu tego wydawnictwa jest jeszcze dostępnych w Wielkopolskim Towarzystwie Kulturalnym.
Spis delegatów powiatów wielkopolskich opublikowaliśmy w numerze 3-4/1991 oraz w
Internecie.
W tym numerze natomiast publikujemy też listę osób oraz instytucji nominowanych
do Nagrody Głównej WTK za rok 2006. To wyróżnienie o tradycji niemal czterdziestoletniej,
funkcjonuje obecnie w ramach Dni Wielkopolski. Honoruje oraz promuje osoby oraz
instytucje zasłużone dla kultury w Wielkopolsce, nawiązujące w swojej działalności
do dziedzictwa kultury oraz łączące bezinteresowność ze sprawnym działaniem.
Dni Wielkopolski 2006 poprzedziła, zapowiadana w numerze poprzednim, Wielkopolska
debata 7 listopada 2006 w Centrum Kultury Zamek w Poznaniu. Nasza redakcja
włączyła się do ogólnopolskiej akcji Fundacji im. Stefana Batorego oraz Stowarzyszenia
Szkoła Liderów w Warszawie „Masz głos, masz wybór”. Uznaliśmy, że nigdy nie dosyć
zainteresowania sprawami regionu i uczestnictwa w życiu publicznym. W odróżnieniu
od zdecydowanej większości spośród 340 lokalnych partnerów akcji w całym kraju,
podjęliśmy problemy, za jakie odpowiada - lub naszym zdaniem powinien odpowiadać
- Sejmik Województwa Wielkopolskiego. Zebraliśmy opinie w tej kwestii oraz zorganizowaliśmy
debatę publiczną z udziałem komitetów wyborczych kandydatów do Sejmiku. W tym numerze
prezentujemy wypowiedzi o sprawach uznanych za ważne dla Wielkopolski przez dziesięć
osób, które przyjęły zaproszenie do debaty wirtualnej, jaka poprzedziła spotkanie
w Zamku. Należą do nich: dr hab. Rafał Drozdowski, Zbigniew Jaśkiewicz, Jacek Bartkowiak,
prof. Wojciech Cellary, dr Andrzej Szymański, dr Paweł Śliwa, Ewa Gałka, Jan Wesołowski,
prof. Lucyna Wojtasiewicz oraz Kazimierz Miś.
Podobnie jak niektóre media regionalne, doszliśmy do wniosku, że sprawy tego rodzaju
- mieszczące się w kategoriach, przykładowo: rozwój cywilizacyjny w skali regionu,
polityka regionalna, strategia rozwoju województwa, wieloletnie programy wojewódzkie,
plan zagospodarowania przestrzennego, budżet województwa i zasady udzielania dotacji
z budżetu województwa są dla zdecydowanej większości obywateli abstrakcyjne. Tym
bardziej, że są formułowane w języku dokumentów planistycznych i projektów o strukturze
ustalonej przez instytucje decyzyjne - krajowe i unijne. Wydaje się, że wysuwany
na naszych łamach niejednokrotnie postulat dyskusji nad wizją przyszłej Wielkopolski
trafiającą do wyobraźni społecznej nie jest bezzasadny i z tego względu.
28 grudnia 2006 obchodził dziewięćdziesiąte urodziny profesor Gerard Labuda. Urodzony
w Nowejhucie koło Kartuz, od roku 1946 pracuje na Uniwersytecie Poznańskim, w latach
1962-1965 był jego rektorem. Od powołania w roku 1945 Instytutu Zachodniego jest
jego członkiem (w latach 1958-1961 - prezesem). Od roku 1948 członek PTPN (1972-1975
i 1980-1981 prezes), od 1964 – PAN (1984-1989 wiceprezes, 1972-1980 prezes Oddziału
PAN w Poznaniu). Jego dotychczasowy dorobek to 1873 publikacje. Do największych
obszarów zainteresowań badawczych Profesora nalezą: początki oraz wczesne dzieje
państwa i Kościoła w Polsce, dzieje Pomorza i Kaszub, dzieje słowiańszczyzny, stosunki
polsko-niemieckie, metodologia badań historycznych oraz historia kultury.
W dziewięćdziesięciolecie urodzin i siedemdziesięciolecie pracy naukowej Profesora
przypominamy Jego rozprawę Źródła niemocy polskiej na kresach zachodnich
publikowaną w Przeglądzie Wielkopolskim w roku 1946. Jej treść koresponduje z głównymi
ideami Polskiego Sejmu Dzielnicowego, jest ciągle aktualna, może inspirować oraz
uzasadniać także niektóre tezy wypowiedziane w Wielkopolskiej debacie. Wojciech
Wrzesiński w referacie Polskie Ziemie Zachodnie i Północne w historycznej twórczości
naukowej Gerarda Labudy (2006) cytuje ją równie często jak tegoż autora
Polsko-niemieckie rozmowy o przeszłości (1996) czy Polska granica zachodnia.
Tysiąc lat dziejów politycznych (1971). Wrocławski historyk podkreśla szczególne
zainteresowania Gerarda Labudy …w kierunku wyjaśniania całej złożoności fenomenu
stosunków polsko-niemieckich i to w okresie długiego trwania.
Gerard Labuda należy do najwybitniejszych uczonych polskich. Jego dzieła funkcjonują
w dialogu europejskim. Wiele z nich dotyczy zagadnień uznawanych za regionalne.
Bo w kulturze europejskiej regionów pominąć nie sposób, podobnie jak narodów. Autor
Historii Kaszubów w dziejach Pomorza (2006) pisał już w roku 1991):
Tyle zawsze było historii Kaszubów, ile w niej było dokonań samych Kaszubów. Ale
historia ich będzie trwała tak długo, dopóki imię Kaszubów, ich mowa, ich obyczaj,
ich kultura będą stanowiły wartość dla nich samych.
- Wszyscy jesteśmy Kaszubami, Panie Profesorze. I Wielkopolanie, i Polacy, i Europejczycy!
Z zainteresowaniem oczekujemy na przygotowywaną dla Wydawnictwa Poznańskiego książkę
Rozważania nad teorią i historią kultury. Zbiór artykułów i rozpraw. Jesteśmy
pewni, że - zgodnie ze swoim zwyczajem - powróci Pan w niej do wątków i problemów
wcześniej już przez siebie podjętych oraz wzbogaci je Pan o nowe treści oraz przemyślenia
z lat ostatnich.
Stanisław Słopień